Jak żyje się dziennikarzom w wybranych krajach Unii Europejskiej. Co pomaga im w utrzymaniu dobrego, oczekiwanego przez społeczeństwo , wizerunku ich zawodu i mediów, w których pracują? By poznać odpowiedź na te pytania, zapoznajmy się z porównaniem systemów świata dziennikarskiego w: Polsce- gdzie mamy model całkowicie dobrowolny, Niemiec i Francji –
z modelem samoregulacji oraz Włoch – z modelem obowiązkowym (obligatoryjnym).
Zacznijmy od określenia słów „ zawód dziennikarza” wśród innych zawodów, co odsłoni nam jego status i ludzi go wykonujących. We wszystkich wymienionych krajach ”dziennikarz” jest zawodem, jednakże:
Francja: każdy może pisać i publikować, ale status/koncesję dziennikarza zawodowego otrzymuje ten, kogo praca stanowi główne, regularne i płatne zajęcie, a dochody z tego stanowią co najmniej 50 proc. całkowitych przychodów danej osoby i praca jest wykonywana dla agencji prasowej lub przedsiębiorstwa medialnego. Ujednolicone legitymacje prasowe (obejmują tylko dziennikarzy zawodowych) wydaje i cofa CCIJP, organ niezależny od rządu, złożony w ½ z wydawców i w ½ z dziennikarzy
Niemcy: dziennikarz jest zawodem wolnym – każdy może go wykonywać, ale koncesja/posiadanie legitymacji prasowej jest uzależnione m.in. od wykazania, że praca dziennikarska jest głównym źródłem dochodu. Legitymacje prasowe mają ogólnopaństwowy wzór, wydają je związki zawodowe (np. Niemiecki Związek Dziennikarzy) i stowarzyszenia branżowe,
Włochy: Dziennikarz to zawód zaufania publicznego, jak np. lekarz. Pisać może każdy, ale tylko uzyskanie tytułu dziennikarza zawodowego (profesjonalisty lub publicysty) upoważnia do wykonywanie zawodu i jest uzależnione od OBLIGATORYJNEJ przynależności do Narodowego Zakon Dziennikarzy. Wstępem jest odbycie 18-miesięcznego stażu w redakcji lub ukończenie uznanej szkoły. Obowiązuje egzamin państwowy z umiejętności zawodowych oraz przedstawienie zaświadczeń o niekaralności i posiadaniu pełnych praw obywatelskich. Jest państwowa lista licencjonowanych dziennikarzy. Legitymacje prasowe wydaje Narodowy Zakon Dziennikarzy, obowiązuje jeden wzór. We Włoszech za nazywanie się dziennikarzem bez posiadania legitymacji prasowej grożą wysokie kary.
Polska: dziennikarz jest prawnie uznany za zawód, na równi z tysiącami innych, jak np. glazurnik czy tynkarz. Ustawa Prawo prasowe nie określa warunków, po spełnieniu których uzyskuje się prawo do wykonywania zawodu. Stąd: pisać i publikować, zakładać blogi, itp. może każdy bez względu na wiek, wykształcenie, poglądy, stan zdrowia, karalność, prawa publiczne. Legitymacje prasowe, wedle własnych wzorców, wydają redakcje, firmy medialne i stowarzyszenia dziennikarskie (traktowane jako organizacje prywatno-prawne)
OCHRONA I SPECJALNE PRAWA – wszędzie ułatwiony kontakt z urzędami
Francja: specjalne, bardzo wysokie, ulgi podatkowe, w tym odliczenie ryczałtu od dochodu; domniemanie istnienia umowy o pracę (gdy np. honoraria płacone są tylko od tekstu), co daje dostęp do ubezpieczeń społecznych i płatnych urlopów; ustawowa klauzula sumienia (przy zmianie linii mediów lub właściciela dziennikarz może rozwiązać umowę o pracę zachowując poprzednie uprawnienia; tajemnica źródeł; dziennikarzy dotyczy ochrona przed inwigilacją i naciskami polityków
Niemcy: zakaz cenzury (państwo nie ingerują w treści przed publikacją), prawo do odmowy zeznań, zakaz konfiskaty notatek, nagrań, etc.
Włochy: ustawowa gwarancja tajemnicy zawodowej, wolności informowania i krytyki (gwarantuje Konstytucja) ograniczona obowiązkiem poszanowania prawdy, godności osobistej oraz klauzula sumienia
Polska: ustawowa gwarancja tajemnicy zawodowej, prawo do krytyki.
GŁÓWNE ZASADY W PRACY DZIENNIKARZA:
Francja: Podstawowymi dokumentami są: ustawa o wolności prasy, Karta Obowiązków Zawodu Dziennikarza Francuskiego (pierwsza z 1918 r.), Deklaracja Monachijska z 1971 r. opisująca prawa i obowiązki dziennikarzy. Podstawowymi zasadami etycznymi są: prawda i rzetelność, niezależność, ochrona źródeł, szacunek dla prywatności, zakaz plagiatu.
Niemcy: środowisko dziennikarskie i wydawnicze samo wyznacza standardy pracy i pilnuje ich przestrzegania. Obowiązującym wszystkich dziennikarzy i wydawców jest Kodeks Prasowy, będący zbiorem 16 zasad etycznych. To dobrowolne zobowiązanie = kodeks honorowy. Podstawa: obowiązek staranności i prawdy, rozdzielenie faktów od opinii publicznej, moralny obowiązek niezwłocznego opublikowania sprostowania.
Strażnikiem dziennikarskiej etyki- Kodeksu Prasowego, jest Niemiecka Rada Prasowa (1956 r.), mająca uprawnienia przyjmowania skarg obywateli/czytelników, sprawdzania ich zasadności i nakładania kar na redakcje/dziennikarzy typu: pouczenie, upomnienie i opublikowanie treści nagany na stronach gazet. W radio i TV publicznej nadzór sprawują Rady Programowe składające się z różnych grup społecznych.
Włochy: Zasady etyczne skupione są w Jednolitym Tekście Obowiązków Dziennikarza, w tym: prawda i rzetelność, rozdział informacji od reklamy, ochrona prywatności, niezależność (m.in. zakaz przyjmowania prezentów). Przestrzeganiem zapisów tego Kodeksu Etycznego zajmują się sądy dyscyplinarne Narodowego Zakonu Dziennikarzy, stosujące: upomnienie, nagany, zawieszenie, usunięcie z rejestru dziennikarzy i zakaz wykonywania zawodu.
Polska: art.12 Prawa Prasowego nakazuje szczególną staranność i rzetelność, sprawdzanie wiadomości pod kątem prawdy, podawanie źródła, nakaz naruszania dóbr, ochrona informatorów. Kodeksem honorowym, powstałym w marcu 1995 r., z inicjatywy przedstawicieli Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, podpisanym przez największe redakcje i stowarzyszenia twórcze jest KARTA ETYCZNA MEDIÓW . Karta wymienia 7 zasad, którymi powinien kierować się każdy dziennikarz: prawdy, obiektywizmu, oddzielenia komentarza od informacji, uczciwości, szacunku i tolerancji, pierwszeństwa dobra odbiorcy, wolności i odpowiedzialności. Instytucją pilnującą przestrzegania ww zasad jest REM, CZYLI RADA ETYKI MEDIÓW, rozpatrująca zgłoszenia czytelników/obywateli i wydająca oświadczenia o ew. naruszeniu zasad. Karta nie jest obowiązkowa, ale uznają ją sądy. Wprawdzie w kodeksach etyki redakcji i stowarzyszeń jest odwołanie do Karty Etycznej Mediów, ale to nie znaczy, że akceptują Radę Etyki Mediów (np. TVP, SDP wystąpiło z uczestniczenia w REM) i jej oceny.
KONSEKWENCJE NIEPRZESTRZEGANIA KODEKSOW ETYCZNYCH
Francja: CDJM oraz Komisja Karty (CCiJP) mogą odebrać legitymację zawodową przy rażących naruszeniach, a to oznacza utratę ulg finansowych. Werdykty są szeroko cytowane i wpływają na wiarygodność medium. Od 2019 r. CDJM (Rada Etyki) publikuje szczegółowe analizy błędów dziennikarskich, które służą jako „czarna lista” naruszeń.
Niemcy: najostrzejszą karą jest obowiązek wydrukowania informacji o ukaraniu przez Radę, co czytelnicy odbierają jako dowód nierzetelności.
Włochy: Etyka jest egzekwowana niemal jak prawo karne. Izba Dziennikarzy posiada regionalne sądy dyscyplinarne, które mogą nałożyć upomnienie, zawieszenie w obowiązkach na kilka miesięcy. Bez członkostwa w Izbie nie wolno pracować. Sankcje mają charakter prawny.
Polska: każda redakcja, organizacja , poszczególne stacje telewizyjne i radiowe mogą mieć własne zasady uznane za „etyczne”. Kontrowersje rozstrzygają sądy.
DZIENNIKARSKIE SAMORZĄDY ZAWODOWE
Francja: system zawodowego samorządu dziennikarskiego, opisany we francuskim Kodeksie Pracy, jest rozproszony pomiędzy organy wydające legitymacje , związki zawodowe oraz instancje etyczne. Nie ma jednej organizacji samorządu dziennikarskiego i nakazu przynależności. Najważniejszymi organami są:
– CCIJP (przyznawanie, odmawianie i cofanie legitymacji prasowych) składający się w ½ z dziennikarzy i zrzeszonych w związkach , a ½ wydawców mediów.
– CDJM , organ trójstronny (dziennikarze, wydawcy, przedstawiciele czytelników). Rozpatruje skargi na naruszenia etyki dziennikarskiej. Nie nakłada kar, tylko publikuje wiążące opinie o rzetelności materiałów, co doprowadza do piętnowania i utraty reputacji.
– związki zawodowe (np. SNJ, SNJ-CGT) – reprezentują środowisko dziennikarskie w negocjacjach układów zbiorowych i są w komisjach CCIJP.
– CPJRP, organ zajmujący się ochroną dziennikarzy freelancerów (spory o wynagrodzenia, statusu).
Niemcy: system samorządowych organizacji dziennikarskich opiera się na tradycji silnych związków zawodowych oraz dobrowolnej samoregulacji. Nie ma jednej, przymusowej organizacji zawodowej. Interesy niemieckich dziennikarzy reprezentują: DJU i DJV , łączące funkcje związku zawodowego i stowarzyszenia zawodowego; oba te organy zajmują się negocjowaniem układów zbiorowych pracy, doradztwem prawnym i wydawaniem legitymacji prasowych. Niemiecki dziennikarz wie, ile zarobi na danym stanowisku, niezależnie od humoru szefa.
Włochy: samorząd zawodowy jest określony ustawowo, funkcję tę od 1963 r. pełni Zakon Dziennikarski (Ordine dei Giornalisti), do którego przynależność jest obowiązkowa. Zakon ma rady regionalne, będące organem dyscyplinarnym pierwszego stopnia, natomiast funkcje odwoławcze pełni Rada Krajowa, odpowiedzialna dodatkowo o dbałość prestiżu zawodu dziennikarskiego na poziomie państwa. Ciężar ochrony prawnej i socjalnej spada na FNSK – jedyny ogólnokrajowy związek zawodowy dziennikarzy, odpowiedzialny za negocjacje układów zbiorowych pracy. Jest też INPGI – zakład ubezpieczeń społecznych dla dziennikarzy i Casagit – fundusz dobrowolnej dodatkowej opieki zdrowotnej dla pracowników mediów.
Polska: posiada najbardziej otwarty, ale i najmniej chroniony socjalnie rynek dziennikarski. Brak ogólnokrajowych układów zbiorowych określających płace minimalne w branży. Niezależność opiera się głównie na odwadze cywilnej dziennikarza i linii redakcyjnej danego medium. Brak jednego samorządu zawodowego dziennikarzy, autentycznie reprezentującego całe środowisko i walczącego o jego prawa socjalne i związane z przestrzeganiem kodeksu etycznego. Stowarzyszenia są organami cywilno-prawnymi, nie współpracują ze sobą, często powiązane są ze środowiskami i stronnictwami politycznymi.
ZAGROŻENIA, NOWE REGULACJE
Francja: status zawodu zmienia się pod wpływem wdrażania: Europejskiego Aktu o Wolności Mediów (EMFA) – ochroną przed inwigilacją i sztuczną inteligencją
Niemcy: EMFA obowiązuje od sierpnia 2025 r., wzmacniający status dziennikarza poprzez ochronę przed oprogramowaniem szpiegowskim, wprowadzenia zasad przejrzystości w finansowaniu mediów publicznych i reklam państwowych oraz zwiększenie niezależności redakcyjnej od ich właścicieli. Niemiecki system medialny kładzie coraz większy nacisk na weryfikację faktów w obliczu fali dezinformacji kampanijnych.
Włochy: w 2026 r. dziennikarstwo to zawód wysokiego ryzyka prawnego i politycznego. Status dziennikarza został zachwiany ze względu na trend spadkowy w światowych rankingach wolności mediów. Przyczynami są głównie: silne powiązania pomiędzy polityką i mediami, wzrost kontroli mediów przez polityków, nadużywanie surowych przepisów dotyczących zniesławiania. W mediach publicznych (RAI) doszło do kryzysu niezależności spowodowany obsadzaniem funkcji osobami „lojalnymi” rządowi.
Opracowanie: Lidia Oktaba
Fot. Marcin Gregorczyk, LUXURITY.org
